तपेन्द्र तिमिल्सेना
त्यो दिन म काठमाडौँको कीर्तिपुरमा आफन्तको कोठामा बसेको थिएँ । बिहानै उठेँ, हात–मुख धुन तल भुईँतलामा झरेँ, फ्रेश भएँ र खाना खाएँ । कोठामा हामी केटाहरू मात्र थियौँ। केटाहरू आ–आफ्नो स्कुल र कलेजतिर गए । म भने “एकछिनपछि निस्किन्छु” भनेर आराम गरिरहेको थिएँ। आकाश अलि धमिलो थियो । चुनावको सरगर्मी सहरदेखि गाउँसम्म पुगेको थियो, तर हाम्रा लागि त्यो उत्सव होइन, बरु जनतालाई धोका दिने कथित कठपुतली सरकारको खेलजस्तै लागिरहेको थियो । संयुक्त संघर्ष समितिका “चुनाव बहिष्कार गरौँ” भन्ने नारा लेखिएका पर्चाहरू हामीसँग थिए । अचानक सादा पोसाकका करिब १५–२० जना प्रहरी म सुतेकै कोठामा आइपुगे र मलाई चारैतिरबाट घेरे । लोकतन्त्रको दुहाइ दिने व्यवस्थामा एउटा पर्चासँग राज्य यति धेरै डराउला भन्ने मैले कहिल्यै सोचेको थिइनँ । हत्कडी लगाइँदै गर्दा मनमा डरभन्दा बढी एउटा प्रश्न उठ्यो— के आफ्नो विचार राख्नु अपराध हो ? मलाई नम्बर प्लेट नदेखिने गाडीभित्र राखियो । आँखामा कालो पट्टी बाँधियो, मानौँ म कुनै कुख्यात अपराधी हुँ । गाडीले कता–कता घुमाउँदै अन्ततः मलाई दक्षिणकाली प्रहरी चौकीमा पुर्‍यायो । गाडीभित्र अनेक प्रश्न सोधिए, जसको जवाफ मैले एउटा राजनीतिक कार्यकर्ताको हैसियतले दिँदै गएँ । फर्पिङ प्रहरी चौकीमा पनि केही प्रश्नहरू सोधिए र मैले तिनको जवाफ स्पष्ट रूपमा दिएँ । त्यो दिन मलाई सूचना–सञ्चारबाट पूर्ण रूपमा अलग गरियो । कसैलाई जानकारी दिनसमेत दिइएन । साँझ पर्दै जाँदा मनमा अनेक प्रश्नहरू उठिरहेका थिए । रात पर्दा फर्पिङबाट फेरि भ्यानमा राखेर मलाई जिल्ला प्रहरी परिसरको कार्यालयतिर लगियो। मूल गेटभित्र छिर्दा ‘स्वतन्त्रता’ शब्दको अर्थ अलि फरक लाग्न थाल्यो ।
हिरासतको पहिलो रात कहिल्यै बिर्सन सकिँदैन । एउटा साँघुरो कोठा, जहाँ क्षमताभन्दा बढी मानिसहरू कोचिएका थिए । भुइँमा ओछ्याइएको पुरानो, कहिल्यै नधोइएको गनाउने कपडा र गुम्सिएको हावा थियो। भित्ताहरूमा अघिल्ला बन्दीहरूले कोरेका नाम, मिति र आक्रोशका शब्दहरू थिए । त्यो रात निद्रा परेन । बाहिर प्रहरीको चर्को स्वर र बुटको आवाज सुनिन्थ्यो भने भित्र साथीहरूको सुस्केरा। एउटा कुनामा बसेर मैले सोचेँ— बाहिर हामी क्रान्तिका कुरा गर्छौँ, तर यहाँ भित्र एउटा सिटामोल पाउन पनि कति संघर्ष गर्नुपर्दो रहेछ । हिरासतको केही दिनपछि बयानको सिलसिला सुरु भयो । अनुसन्धान अधिकृतका प्रश्नहरू धारिला भन्दा पनि व्यङ्ग्यात्मक थिए । “किन यस्तो दुःख पाएको?” “चुनाव बिथोलेर के पाउँछौ?” जस्ता प्रश्न सोधिन्थे। मैले स्पष्ट जवाफ दिएँ, “हामीले ढुङ्गा हानेका छैनौँ, हामीले त केवल विचारको आह्वान गरेका हौँ ।” प्रहरीको नजरमा म एउटा ‘अभियुक्त’ थिएँ, तर मेरो नजरमा म एउटा सचेत नागरिक थिएँ । उनीहरूले कानुनका दफाहरू पढे, मैले जनताका अधिकारका कुरा गरेँ । तर त्यहाँ कसैले कसैको कुरा सुन्ने मनस्थितिमा थिएन । उनीहरू राज्यका कानुनका कुरा मात्र गर्थे, जनताको दुःख–पीडाको कुरा कसैले गर्दैनथे । हिरासतमा बसेपछि मैले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझेँ— त्यहाँ जात, धर्म र भूगोलभन्दा ठूलो ‘साझा दुःख’ हुँदो रहेछ । चोरीको आरोप लागेको एक युवा, जो अभावका कारण गलत बाटोमा लागेको थियो । झगडामा परेर आएको एक बूढो बा, जो न्यायको प्रतीक्षामा थियो । लागूऔषध प्रयोगकर्ता, जो आफ्नो जीवनलाई धिक्कार्दै आमा–बुवालाई सरापिरहेको थियो । म चुनाव बहिष्कारको राजनीतिक बन्दी थिएँ, तर अरूका लागि म र उनीहरूमा खासै भिन्नता थिएन । हामीले जेलभित्रै धेरै छलफल गर्‍यौँ र यस्ता अपराधहरूको जड केवल व्यक्तिमा मात्र होइन, समाज र व्यवस्थामा पनि रहेको निष्कर्ष निकाल्यौँ ।
हिरासतको दिनचर्या लगभग एउटै थियो— खाना बाँड्ने, सरसफाइ गर्ने र एकअर्काका कथा सुन्ने । ती ११ दिनमा मैले त्यति धेरै मानिसहरूको जीवनका कथा सुनेँ, जुन बाहिरका ११ वर्षमा पनि सुन्न सम्भव थिएन । हिरासतमा समयको गति एकदमै ढिलो हुँदो रहेछ । बाहिर सूर्यको प्रकाश र प्रहरीको ‘रोल कल’ ले मात्र समयको संकेत दिन्थ्यो । पाँचौँदेखि सातौँ दिनसम्म आइपुग्दा बाहिरको अवस्थाबारे कसैले केही जानकारी गराउला कि भन्ने आशामा मन आतुर हुन थाल्यो। पार्टीका साथीहरू, परिवार र अवोध छोराको सम्झनाले मन भारी हुन्थ्यो । “कहिले छुटिएला?” भन्ने अनिश्चितता मनभित्र गहिरिँदै गयो । हिरासतभित्र लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूको अवस्था अत्यन्त पीडादायक थियो । नशा नपाउँदा कतिपय युवाहरू रातभरि भित्तामा टाउको ठोक्थे, शरीर काँप्थ्यो । उनीहरूको आँखामा बाँच्ने इच्छा होइन, केवल एउटा ‘डोज’ को तिर्खा देखिन्थ्यो । त्यस्तै, पैसाको बलमा केही मानिसहरू हिरासतभित्र पनि रवाफ देखाइरहेका हुन्थे । कसैले चोरी गरेका थिए, कसैले झगडामा परेर अपराध गरेका थिए, कसैले लागूऔषधको कारोबारमा फसेका थिए । तर ती सबैको कथा सुन्दा लाग्थ्यो— धेरै अपराधहरू अभाव, अन्याय र सामाजिक संरचनाका कारण जन्मिएका रहेछन् ।
सबैभन्दा पीडादायक दृश्य भने हिरासतभित्र देखिएको जातीय विभेद थियो । २१ औँ शताब्दीको कुरा गर्ने हामी, तर त्यो सानो कोठाभित्र पनि “पानी चलाउने र नचलाउने” को बहस हुन्थ्यो । एउटा दलित भाइले पानीको जग छुँदा कथित माथिल्लो जातको भनिने व्यक्तिले नाक खुम्च्याएको देख्दा मलाई अचम्म लाग्यो । मैले त्यहाँ प्रतिवाद गरेँ— “हामी सबै यहाँ बन्दी हौँ, यहाँ कोही ठुलो र सानो छैन ।” तर मान्छेको दिमागमा गडेको विभेदको विष हिरासतको ताल्चाभन्दा पनि बलियो रहेछ भन्ने कुरा त्यहाँ अनुभव भयो । त्यहाँ मैले धेरै निर्दोष मानिसहरू पनि भेटेँ । एउटा गरिब किसान, जसलाई छिमेकीले रिसिइबी साध्न चोरीको झुट्टा मुद्दामा फसाएको थियो । एउटा युवा, जो बाटोमा हिँड्दै गर्दा शंकाको भरमा समातिएको थियो । उनीहरूको आँखामा न्यायको भोक थियो, तर खल्तीमा वकिललाई दिने पैसा थिएन । उनीहरूले मलाई सोध्थे, “दाइ, तपाईं त नेता मान्छे, हाम्रो कुरा कसले सुन्दिन्छ?” त्यो प्रश्नले मलाई निःशब्द बनाउँथ्यो ।
अन्ततः ११ औँ दिनमा बन्दी प्रत्यक्षीकरणको रिटमा सर्वोच्च अदालतबाट आदेश आयो— निर्दोष व्यक्तिलाई बिनाकारण थुनामा राख्नु उचित होइन, तत्काल रिहा गरियोस् । मेरो हातको हत्कडी खोलियो र मैले गहिरो सास फेरेँ। म स्वतन्त्र त भएँ, तर मेरा केही साथीहरू अझै भित्रै थिए । हिरासतबाट निस्कँदा मेरो कपडा फोहोर थियो, शरीर थाकेको थियो, तर विचार अझ स्पष्ट भएको थियो । ती ११ दिन मेरो लागि केवल जेलयात्रा मात्र थिएनन् । त्यो त नेपालको न्याय प्रणाली र सामाजिक अवस्थाको एउटा जीवित पाठशाला जस्तै अनुभव बन्यो । बाहिर ‘लोकतन्त्र’ को भाषण सुनिन्छ, तर हिरासतभित्र छिरेपछि मात्र थाहा हुन्छ— न्याय कति महँगो र पहुँचभन्दा टाढा छ । म बाहिर आएँ, तर क्रान्तिको एउटा हिस्सा अझै पनि ती हिरासतका भित्ताहरूमा कोरिएका सपनाहरूसँगै त्यहीँ बाँकी छ । हिरासतको त्यो ११ दिन मेरो जीवनको यस्तो ऐना बन्यो, जहाँ समाजका सबैभन्दा कुरुप र कारुणिक पाटाहरू नाङ्गो आँखाले देख्न पाइयो । बाहिर हामी राजनीति र आन्दोलनका कुरा गर्छौँ, तर हिरासतको त्यो साँघुरो कोठाभित्र एउटा छुट्टै अन्धकार संसार चलिरहेको रहेछ । त्यहाँ अपराधी मात्र थिएनन्, समाजले थुकेका र राज्यले बिर्सेका मानिसहरूको एउटा ठूलो संसार थियो । सम्भवतः त्यहीँबाट कुनै दिन वास्तविक परिवर्तनको बीउ पनि उम्रन सक्छ ।